Trong bối cảnh già hóa dân số và gánh nặng bệnh mạn tính gia tăng, việc phát huy vai trò của Y học cổ truyền (YHCT) không chỉ là bảo tồn di sản văn hóa mà còn là nâng cấp hệ thống chăm sóc sức khoẻ quốc gia — với trọng tâm là điều trị bệnh mạn tính và phục hồi chức năng.
1. YHCT trong chăm sóc sức khỏe: Xu thế tất yếu từ thực tiễn hiện nay
Hệ thống y tế Việt Nam đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng như dân số già hóa nhanh và tỷ lệ bệnh mạn tính gia tăng. Mô hình chăm sóc y tế hiện tại vẫn chủ yếu tập trung vào điều trị cấp tính, chưa chú trọng đủ vào phòng bệnh và phục hồi chức năng. Để cải thiện tình hình, việc áp dụng YHCT (Y học cổ truyền) có thể là một giải pháp khả thi, mang lại hiệu quả trong việc nâng cao sức khỏe cộng đồng.
Theo Bộ Y tế, bệnh mạn tính như tiểu đường, tim mạch, viêm khớp, tăng huyết áp chiếm hơn 70% tổng gánh nặng bệnh tật và là nguyên nhân của khoảng 77% các ca tử vong tại Việt Nam.
Cùng với đó, hậu COVID-19 và nhu cầu phục hồi chức năng sau bệnh ngày càng tăng khiến hệ thống y tế cần một mô hình điều trị bền vững, dựa trên chăm sóc toàn diện, dài hạn và chi phí hợp lý.
Trong bối cảnh đó, Y học cổ truyền – với triết lý “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, “trị bệnh cứu người toàn thân” – có lợi thế rõ rệt. YHCT không chỉ giúp phòng ngừa bệnh, điều trị mạn tính mà còn phục hồi chức năng, tăng cường sức khỏe toàn thân. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng của Đảng và Nhà nước về việc phát huy sức mạnh của y học dân tộc trong chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Chủ trương của Đảng và Nhà nước (Nghị quyết số 72-NQ/TW năm 2025, Quyết định 1893/QĐ-TTg năm 2019, Chiến lược phát triển Y, Dược cổ truyền Việt Nam đến năm 2030) đều nhấn mạnh: “Kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại là định hướng chiến lược trong chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân”.
Chỉ thị số 24-CT/TW ngày 4/7/2008 của Ban Bí thư khẳng định: “Phát triển YHCT là trách nhiệm của toàn xã hội; đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, giữ gìn và phát huy tính đặc thù của nền Đông y Việt Nam, đưa YHCT trở thành ngành khoa học mạnh”. Tiếp đó, Kết luận số 86-KL/TW ngày 10/7/2024 của Ban Bí thư tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu “đưa YHCT Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ với y học hiện đại, phục vụ hiệu quả công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân trong giai đoạn mới”.
Đặc biệt, Chỉ thị 25/CT-TTg ngày 15/9/2025 của Thủ tướng Chính phủ về đẩy mạnh phát triển nền y học cổ truyền trong giai đoạn mới nhấn mạnh công tác sưu tầm, kế thừa, bảo tồn và phát triển YHCT Việt Nam, xác định rõ định hướng: YHCT cần tham gia mạnh mẽ hơn trong điều trị bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Như vậy, phát triển YHCT không chỉ mang giá trị văn hóa, mà còn là một yêu cầu chiến lược nhằm tái cấu trúc hệ thống y tế, giúp Việt Nam chủ động thích ứng với mô hình bệnh tật đang thay đổi nhanh chóng.
YHCT không chỉ giúp phòng ngừa bệnh, điều trị mạn tính mà còn phục hồi chức năng, tăng cường sức khỏe toàn thân.
2. Ưu thế của YHCT trong điều trị bệnh mạn tính và phục hồi chức năng
2.1. Tính toàn diện, dự phòng, chăm sóc lâu dài và sức khỏe ban đầu
TTND.PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông Y Việt Nam cho biết, YHCT có ưu thế đặc biệt ở triết lý điều trị tổng thể – coi cơ thể là một chỉnh thể thống nhất giữa thân, tâm và môi trường. Khác với cách tiếp cận “điều trị triệu chứng” của y học hiện đại, YHCT tập trung vào phục hồi cân bằng âm dương, khí huyết và tạng phủ, giúp điều chỉnh chức năng cơ thể, tăng cường sức đề kháng, phòng ngừa tái phát.
Đối với bệnh mạn tính – thường kéo dài, tái phát, đòi hỏi điều trị lâu dài – các phương pháp YHCT như dùng thảo dược, châm cứu, dưỡng sinh, xoa bóp, bấm huyệt… không chỉ giảm triệu chứng mà còn cải thiện thể trạng, giúp người bệnh duy trì ổn định sức khỏe. Nhiều nghiên cứu cho thấy YHCT giúp giảm tác dụng phụ của thuốc Tây, cải thiện chất lượng sống và tiết kiệm chi phí điều trị.
YHCT giữ vị trí đặc biệt tại tuyến cơ sở nhờ các phương pháp đơn giản – an toàn – chi phí thấp, như: Xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu, giác hơi, cấy chỉ; dùng thuốc Nam, thuốc cổ phương phù hợp từng địa phương; các bài tập dưỡng sinh, khí công, thiền giúp nâng cao sức khỏe, phòng bệnh, đặc biệt ở người cao tuổi.
Hệ thống gần 45.000 hội viên Hội Đông y tại các cấp xã, phường, thôn, bản đã góp phần quan trọng vào công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng, giảm tải cho tuyến trên.
2.2. Khả năng kết hợp hiệu quả với y học hiện đại
Một trong những hướng phát triển lớn là kết hợp YHCT với y học hiện đại. Nghị quyết 46/NQ-TW ngày 23/2/2005 của Bộ Chính trị về “Công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới” đã xác định: “Đẩy mạnh nghiên cứu, kế thừa, bảo tồn và phát triển y dược cổ truyền thành một ngành khoa học, kết hợp với y học hiện đại để phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân.”
Thực tiễn cho thấy, mô hình “Đông – Tây y kết hợp” tại nhiều bệnh viện đa khoa trung ương và địa phương đã phát huy hiệu quả, đặc biệt trong điều trị đột quỵ, đau mạn tính, thoái hóa khớp, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và tiểu đường. Việc phối hợp dùng thuốc YHCT, châm cứu, bấm huyệt với liệu pháp hiện đại giúp rút ngắn thời gian hồi phục, giảm biến chứng và cải thiện thể lực.
2.3. Nền tảng văn hóa – dân tộc – đại chúng
YHCT là di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam. Từ thời đại Danh y Tuệ Tĩnh, Thế kỷ thứ XIV, với triết lý “Nam dược trị Nam nhân”; Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với Tác phẩm di sản Bộ sách “Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh”, đã khẳng định vai trò của thuốc Nam trong chăm sóc sức khỏe người Việt. Việc phát triển YHCT hiện nay không chỉ là bảo tồn truyền thống, mà còn góp phần xây dựng bản sắc quốc gia trong nền y học thế giới.
Đảng ta xác định rõ: “YHCT Việt Nam là tài sản văn hóa đặc sắc của dân tộc, cần được gìn giữ, kế thừa và phát huy”. Nguồn lực này, nếu được đầu tư đúng hướng, có thể trở thành nền tảng cho công nghiệp dược liệu, du lịch sức khỏe và kinh tế y tế bền vững.
2.4. Thế mạnh trong phục hồi chức năng
Trong lĩnh vực phục hồi chức năng, TTND.PGS.TS. Đậu Xuân Cảnh chia sẻ, có nhiều phương pháp hiệu quả như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, dưỡng sinh, khí công… giúp kích thích lưu thông khí huyết, tái tạo thần kinh, cải thiện vận động sau đột quỵ, chấn thương, hoặc bệnh thoái hóa.
Các nghiên cứu trong nước và hợp tác quốc tế (như hợp tác Việt – Trung năm 2024) đã chứng minh châm cứu và dưỡng sinh có tác dụng đáng kể trong phục hồi chức năng sau tai biến và điều trị đau mạn tính. Đây là lĩnh vực mà YHCT có thể đóng vai trò chủ lực trong hệ thống y tế dự phòng và phục hồi quốc gia.
YHCT có thế mạnh đặc biệt trong phục hồi sau bệnh nặng như tai biến mạch máu não, liệt nửa người, thoái hóa khớp, viêm đa khớp, rối loạn tâm thể… Các phương pháp trị liệu cổ truyền như cấy chỉ, châm điện, ngải cứu, bài thuốc bổ khí huyết – hoạt lạc – kiện tỳ, kết hợp vật lý trị liệu hiện đại, giúp tăng khả năng vận động, phục hồi cảm giác, giảm phụ thuộc thuốc tây.
